АДКРЫТЫ ЛІСТ
Прэзідэнту Літоўскай Рэспублікі
Гітанасу Наўседзе
Паважаны спадар Прэзідэнт!
Мы звяртаемся да Вас з заклікам ініцыяваць стварэнне незалежнай міжнароднай камісіі для расследавання выкарыстання міжнароднай фінансавай дапамогі, выдзеленай для Беларусі праз літоўскія юрыдычныя асобы, фонды, медыяпраекты і палітычныя структуры з 2020 года.
Паводле публічных заяў Еўрапейскай камісіі, Еўрапейскі саюз выдзеліў каля 200 мільёнаў еўра на падтрымку дэмакратычных ініцыятыў, грамадзянскай супольнасці, палітычных вязняў, незалежных медыя і праваабарончых праектаў, звязаных з Беларуссю. Злучаныя Штаты дадаткова выдзелілі каля 180 мільёнаў долараў на аналагічныя мэты. Літва стала адным з асноўных цэнтраў адміністравання і размеркавання гэтага фінансавання.
Аднак праз некалькі гадоў грамадства ўсё часцей задае простае пытанне:
Куды пайшлі гэтыя грошы, хто кантраляваў іх размеркаванне і якія рэальныя вынікі?
Сітуацыя ўнутры Беларусі не палепшылася. Рэпрэсіі ўзмацніліся. Тысячы людзей былі арыштаваныя. Незалежныя медыя ўнутры краіны былі знішчаныя. Беларусь апынулася ўсё глыбей уцягнутай у вайну. Многія грамадзяне Беларусі страцілі дамы, працу, маёмасць, здароўе і сем’і.
Адначасова вакол тэмы Беларусі за мяжой сфармавалася цэлая фінансавая і палітычная інфраструктура, якая дзейнічае ад імя дэмакратыі, правоў чалавека і падтрымкі народа Беларусі, але не мае дастатковай публічнай падсправаздачнасці.
Нядаўнія скандалы і публічныя выкрыцці выклікалі сур’ёзныя асцярогі адносна магчымага нецэлавага выкарыстання сродкаў міжнароднай дапамогі.
У прыватнасці, былая спікерка так званай Каардынацыйнай рады апынулася звязанай са скандалам вакол прысваення каля 180 тысяч еўра еўрапейскай дапамогі, пасля чаго вярнулася ў Мінск, дзе была набытая нерухомасць. Гэтыя абвінавачанні выклікалі шырокі грамадскі рэзананс у структурах, звязаных з дапамогай Беларусі.
У той самы час, калі былыя палітычныя вязні спрабавалі аднавіць сваё жыццё пасля катаванняў і зняволення, калі сем’і арыштаваных збіралі грошы на адвакатаў і лекі, а маці-адзіночкі, якія пакінулі Беларусь праз рэпрэсіі, спрабавалі пракарміць сваіх непаўналетніх дзяцей за мяжой, асобныя асобы, звязаныя са структурамі, што працуюць па тэматыцы Беларусі ў Літве, судзячы па ўсім, атрымлівалі выгаду ад сістэмы, створанай нібыта для дапамогі гэтым людзям.
На гэтым фоне нядаўнія публічныя дыскусіі пра праекты, звязаныя з Беларуссю ў Літве, уключаючы паведамленні пра прыкладна 200 тысяч еўра, звязаных з дзейнасцю былога старшыні Канстытуцыйнага суда Літвы Дайнюса Жалімаса, выклікаюць сур’ёзныя пытанні адносна празрыстасці, падсправаздачнасці і выкарыстання сродкаў міжнароднай дапамогі. Мэты, эфектыўнасць і практычныя вынікі гэтых выдаткаў застаюцца недастаткова растлумачанымі грамадству і таму патрабуюць незалежнага тлумачэння і праверкі.
Грамадства мае поўнае маральнае і юрыдычнае права задаваць пытанні пра тое, як размяркоўвалася міжнародная дапамога, прызначаная для народа Беларусі, хто атрымаў выгаду ад гэтых сродкаў, якія канкрэтныя вынікі былі дасягнутыя і ці адпавядала выкарыстанне гэтых сродкаў гуманітарным мэтам, публічна заяўленым арганізацыямі-ўдзельнікамі.
Многія грамадзяне Беларусі шчыра верылі, што літоўскія палітычныя дзеячы дапамагаюць Беларусі зыходзячы з салідарнасці, дэмакратычных каштоўнасцяў і маральнай адказнасці перад людзьмі, якія пакутуюць ад рэпрэсій. Аднак усё часцей узнікаюць сур’ёзныя асцярогі, што часткі гэтай сістэмы маглі ператварыцца ў закрытую сетку грантаў, заробкаў, кансультацыйных кантрактаў, палітычнага ўплыву і фінансаванай з міжнародных сродкаў дзейнасці без празрыстасці і дастатковай падсправаздачнасці.
Гэтая сітуацыя наносіць велізарную шкоду не толькі ў фінансавым, але таксама ў палітычным і маральным сэнсе. Яна падрывае давер да дэмакратычных інстытутаў, дыскрэдытуе саму ідэю міжнароднай салідарнасці і выклікае рост расчаравання сярод грамадзян Беларусі, якія чакалі рэальнай падтрымкі ў адзін з самых цяжкіх перыядаў сучаснай гісторыі сваёй краіны.
Асаблівая ўвага павінна быць нададзеная праектам, звязаным са зборам, захоўваннем і апрацоўкай персанальных дадзеных грамадзян Беларусі. Пасля кампраметацыі або раскрыцця такіх ініцыятыў, як «План Перамога», «Гаюн» і «Чорная кніга Беларусі», сотні грамадзян Беларусі падвергліся пераследу, арыштам, допытам, ператрусам і зняволенню з боку беларускіх спецслужбаў.
Неабходна таксама ўстанавіць, хто падтрымліваў гэтыя праекты, хто ажыццяўляў нагляд за імі, якія абавязацельствы існавалі адносна абароны адчувальнай персанальнай інфармацыі, ці выконваліся еўрапейскія і літоўскія прававыя стандарты ў сферы абароны персанальных дадзеных і правоў чалавека, а таксама ці існавалі дастатковыя механізмы адказнасці на выпадак траплення такой інфармацыі ў рукі аўтарытарных сілавых структур.
У выніку многія грамадзяне Беларусі пачалі ўсё часцей асацыяваць дэмакратыю не са справядлівасцю, адкрытасцю, салідарнасцю і павагай да чалавечай годнасці, а з закрытымі фінансавымі структурамі, палітычным фаварытызмам, прывілеяванымі групамі, якія жывуць за кошт міжнародных грантаў, адсутнасцю падсправаздачнасці і немагчымасцю атрымаць сумленныя адказы адносна выкарыстання сродкаў, выдзеленых ад імя дапамогі народу Беларусі.
Адсутнасць дастатковай празрыстасці, незалежнага нагляду і грамадскай падсправаздачнасці ў дзейнасці шэрагу арганізацый, якія працуюць у Літве па тэматыцы Беларусі, ужо наносіць сур’ёзную шкоду даверу не толькі да літоўскіх і еўрапейскіх інстытутаў, але і да саміх дэмакратычных прынцыпаў. Гэта асабліва небяспечна таму, што аўтарытарныя рэжымы актыўна выкарыстоўваюць падобныя сітуацыі для пераканання грамадства ў тым, што карупцыя, крывадушнасць і злоўжыванне ўладай існуюць паўсюль аднолькава, тым самым падрываючы веру ў дэмакратыю як такую.
Мы просім правесці незалежную міжнародную праверку таго, як фактычна выкарыстоўваліся сотні мільёнаў еўра і долараў, выдзеленых ад імя дапамогі Беларусі праз арганізацыі, якія базуюцца ў Літве. Такая праверка цалкам адпавядае еўрапейскім і літоўскім прававым прынцыпам, уключаючы:
- Артыкул 317 Дагавора аб функцыянаванні Еўрапейскага саюза, які патрабуе кіравання сродкамі ЕС у адпаведнасці з прынцыпамі добрасумленнага фінансавага кіравання, празрыстасці і падсправаздачнасці.
- Артыкул 325 Дагавора аб функцыянаванні Еўрапейскага саюза, які прадугледжвае абарону фінансавых інтарэсаў ЕС і меры супраць махлярства, карупцыі і парушэнняў пры выкарыстанні еўрапейскіх сродкаў.
- Рэгламент (ЕС, Еўратам) 2018/1046, які ўстанаўлівае правілы празрыстасці, падсправаздачнасці, эфектыўнага фінансавага кантролю і прадухілення канфлікту інтарэсаў пры выкарыстанні рэсурсаў ЕС, уключаючы артыкул 61.
- Закон Літоўскай Рэспублікі аб публічным кіраванні, які замацоўвае прынцыпы празрыстасці, законнасці, аб’ектыўнасці, адказнасці і падсправаздачнасці ў пытаннях, што закранаюць грамадскі інтарэс.
Для ліквідацыі падазрэнняў адносна магчымага нецэлавага выкарыстання сродкаў, канфлікту інтарэсаў, адсутнасці нагляду і неэфектыўнага выкарыстання міжнароднай дапамогі, выдзеленай ад імя дапамогі Беларусі, мы паважліва просім:
- Стварыць незалежную міжнародную камісію з удзелам літоўскіх інстытутаў, прадстаўнікоў ЕС, міжнародных аўдытараў, медыяарганізацый, незалежных экспертаў і прадстаўнікоў дэмакратычнага грамадства Беларусі без палітычнай дыскрымінацыі.
- Правесці комплексны аўдыт фінансавай дапамогі, якая размяркоўвалася праз структуры і арганізацыі, што працуюць у Літве па тэматыцы Беларусі, пачынаючы з 2020 года.
- Апублікаваць высновы камісіі, уключаючы інфармацыю пра гранты, заробкі, кансультацыйныя выплаты, адміністрацыйныя выдаткі, субпадрадчыкаў і эфектыўнасць праектаў.
- Ацаніць магчымыя канфлікты інтарэсаў, недахопы нагляду, выпадкі нецэлавага выкарыстання сродкаў, а таксама рызыкі, створаныя для грамадзян Беларусі ў межах праектаў, звязаных з адчувальнымі персанальнымі дадзенымі.
Просім высветліць, якая сувязь існуе паміж набыццём вілы плошчай 313 квадратных метраў у Грэцыі, задэклараванай коштам 800 тысяч еўра, сям’ёй высокапастаўленага дзяржаўнага чыноўніка, былога міністра замежных спраў Літвы Gabrielius Landsbergis, і яго дзейнасцю па курыраванні арганізацый і фондаў, створаных для фінансавай падтрымкі Беларусі. У той час, калі дамы многіх грамадзян Беларусі падвяргаліся рабаванню і канфіскацыі маёмасці, а тысячы людзей пацярпелі ад рэпрэсій і былі вымушаныя пакінуць краіну, асобныя асобы маглі атрымліваць асабістую выгаду на фоне чалавечага гора і пакут.
Народ Беларусі заслугоўвае сумленных адказаў. Еўрапейскія падаткаплацельшчыкі заслугоўваюць сумленных адказаў. Літва таксама заслугоўвае сумленных адказаў.
Празрыстасць — гэта не атака на дэмакратыю. Празрыстасць — гэта тое, што адрознівае дэмакратыю ад яе імітацыі.
З павагай,
Валер Цапкала
Былы пасол у ЗША, заснавальнік і кіраўнік Парка высокіх тэхналогій, кандыдат у прэзідэнты 2020 года
Старшыня праўлення Belarus Democratic Forum
Дзмітрый Балкунец
Belarus Democratic Forum